„Potrzebujemy więcej wolontariuszy” – to zdanie często pojawia się w portugalskich stowarzyszeniach, instytucjach pomocy społecznej i organizacjach pozarządowych. Słyszymy je, gdy brakuje osób do wspierania działań, gdy projekty się rozwijają lub gdy wolontariusze przestają się angażować. Być może jednak zadajemy niewłaściwe pytanie. A co, jeśli problemem nie jest wyłącznie trudność w pozyskiwaniu wolontariuszy, lecz także umiejętność zachęcania ich do pozostania w organizacji? Wolontariat nadal odgrywa ważną rolę w portugalskim społeczeństwie. Według badania pracy wolontariackiej z 2018 roku, przeprowadzonego przez Urząd Statystyczny Portugalii (INE) i CASES, wolontariat stanowi istotny element gospodarki społecznej. Z kolei rachunek satelitarny gospodarki społecznej za lata 2019–2020 podkreśla znaczenie tego sektora, który w 2020 roku odpowiadał za 5,2% całkowitego zatrudnienia w kraju. Dane te nie oznaczają, że wolontariuszy jest wystarczająco dużo, ani nie informują, ilu z nich opuszcza swoje organizacje. Pomagają jednak zrozumieć skalę sektora, którego trwałość zależy również od zdolności do angażowania ludzi i doceniania ich wkładu. Należy pamiętać, że gotowość do wolontariatu nie zależy wyłącznie od osobistej motywacji. Niepewność zatrudnienia, wymagające godziny pracy, obowiązki rodzinne i trudności finansowe wpływają na ilość czasu, jaki ludzie mogą poświęcić na działalność społeczną. Organizacje nie zawsze są w stanie pokonać te bariery. Istnieje jednak obszar, w którym mogą wiele zmienić: sposób zarządzania wolontariatem. Ile organizacji poświęca czas na rekrutację wolontariuszy, ale nie ma uporządkowanego procesu ich wdrażania? Ile z entuzjazmem przedstawia swoją misję, nie wyjaśniając jasno oczekiwań wobec poszczególnych osób? Ile kontaktuje się z wolontariuszami wyłącznie wtedy, gdy czegoś potrzebuje? Wolontariusz może dołączyć do organizacji zmotywowany i gotowy do działania, a następnie napotkać niejasny podział obowiązków, niespójną komunikację i niewielkie wsparcie. Z czasem początkowy entuzjazm może przerodzić się we frustrację. Gdy taka osoba ostatecznie odchodzi, organizacja ponownie dochodzi do wniosku, że brakuje jej wolontariuszy. Czy czasami problem nie leży więc w zarządzaniu? Portugalska ustawa o wolontariacie (ustawa nr 71/98 z 3 listopada) określa już prawa związane ze szkoleniem, uczestnictwem i definiowaniem programu wolontariatu. Oznacza to, że znaczenie uporządkowanych relacji między wolontariuszami a organizacjami nie jest nową koncepcją. Prawdziwym wyzwaniem jest przełożenie tych zasad na codzienną praktykę. Nie musi to wymagać dużych nakładów finansowych. Wstępna rozmowa pozwalająca poznać oczekiwania, jasny opis obowiązków, wyznaczenie osoby zapewniającej wsparcie oraz regularne możliwości przekazywania informacji zwrotnej mogą przynieść znaczące efekty. CASES udostępnia również materiały wspierające organizacje w opracowywaniu programów wolontariatu. Wiedza i część niezbędnych narzędzi już istnieją. Często brakuje jedynie możliwości lub zdolności do wdrożenia ich w praktyce. Oczywiście koordynacja wolontariatu wymaga czasu, umiejętności i zasobów, których wielu organizacjom trudno zapewnić. Jednak traktowanie koordynacji jako drugorzędnego obowiązku również ma swoją cenę: zakłócenia w realizacji działań, utratę wiedzy i konieczność ciągłego pozyskiwania nowych osób. Zarządzanie wolontariuszami nie oznacza profesjonalizacji solidarności do takiego stopnia, że traci ona swoją spontaniczność. Oznacza szacunek dla czasu, umiejętności i oczekiwań osób, które dobrowolnie decydują się pomagać innym. Być może nadszedł czas, aby liderzy organizacji przestali mierzyć sukces programów wolontariatu wyłącznie liczbą pozyskanych osób. Organizacja naprawdę przygotowana do współpracy z wolontariuszami to bowiem nie tylko taka, która potrafi otworzyć przed nimi swoje drzwi, ale przede wszystkim taka, która daje im powód, by pozostać. Źródła: Urząd Statystyczny Portugalii (INE) i CASES – rachunek satelitarny gospodarki społecznej oraz badanie pracy wolontariackiej, dane krajowe dotyczące gospodarki społecznej i udziału w wolontariacie; INE i CASES (2023) – rachunek satelitarny gospodarki społecznej za lata 2019–2020, dane ekonomiczne i dotyczące zatrudnienia w portugalskiej gospodarce społecznej; Parlament Portugalii (1998) – ustawa nr 71/98 z 3 listopada, ramy prawne określające prawa i obowiązki wolontariuszy; CASES – wolontariat: ramy działania i materiały wspierające, wytyczne oraz praktyczne zasoby dla organizacji angażujących wolontariuszy.
